Spurt og svarað

Hér að neðan hefur Skatturinn tekið saman svör við helstu spurningum sem berast vegna laga nr. 140/2018 um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka (pþl.) og laga nr. 68/2023 um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða og frystingu fjármuna (þfl.).

1. Hverjir eiga að framkvæma áreiðanleikakönnun á viðskiptamönnum sínum?

Tilkynningarskyldir aðilar skulu framkvæma áreiðanleikakönnun fyrir stofnun viðskiptasambands og þegar ákveðnum fjárhæðarmörkum er náð í einstökum viðskiptum.

Tilkynningarskyldir aðilar eru skilgreindir í 1. mgr. 2. gr. pþl.

Lesa nánar um tilkynningarskylda aðila

2. Hvenær á að framkvæma áreiðanleikakönnun?

Í 8. gr. pþl. er fjallað um þau tilvik þar sem áreiðanleikakönnun skal framkvæmd, þ.e.:

1. Við upphaf viðskiptasambands,
2. Þegar einstök viðskipti nema 15.000 evrum* eða meira, hvort sem er í einni færslu eða fleirum sem virðast tengjast hver annarri,
3. Við millifærslu fjármuna, þegar um einstök viðskipti er að ræða, hvort sem um er að ræða færslu fjármuna innan lands eða yfir landamæri, að fjárhæð 1.000 evrur* eða meira,
4. Þegar greitt er fyrir vöru eða þjónustu í reiðufé að fjárhæð 10.000 evrum* eða meira, hvort sem er í einni færslu eða fleiri sem virðast tengjast hver annarri,
5. Við útgreiðslu vinnings hjá aðila sem hlotið hefur starfsleyfi á grundvelli laga um happdrætti eða til reksturs fjársafnana og happdrætta á grundvelli sérlaga, að fjárhæð 2.000 evrum* eða meira hvort sem er í einni færslu eða fleiri sem virðast tengjast hver annarri,
6. Þegar grunur leikur á peningaþvætti eða fjármögnun hryðjuverka,
7. Þegar vafi leikur á því hvort fyrirliggjandi upplýsingar um viðskiptamann séu réttar eða nægilega áreiðanlegar,
8. Vegna einstakra viðskipta með sýndareignir að fjárhæð 1.000 evrur* eða meira, hvort sem viðskiptin fara fram í einni færslu eða fleiri sem virðast tengjast hver annarri,
9. Við millifærslu sýndareigna, þegar um einstök viðskipti er að ræða, hvort sem um er að ræða færslu fjármuna innan lands eða yfir landamæri, að fjárhæð 1.000 evrur* eða meira.

* Miðað við opinbert viðmiðunargengi eins og það er skráð hverju sinni.

Hér má lesa nánar um framkvæmd áreiðanleikakönnunar og skyldur tilkynningarskyldra aðila.

3. Hvílir frystingarskylda á öllum tilkynningarskyldum aðilum?

Já – Gildissvið laga nr. 68/2023 um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða og frystingu fjármuna tekur mið af gildissviði peningaþvættislaga og nær til allra tilkynningarskyldra aðila samkvæmt þeim. Samkvæmt þfl. skulu tilkynningarskyldir aðilar, samkvæmt l–u-lið 1. mgr. 2. gr. pþl., innleiða ferla og aðferðir til að meta hvort viðskiptamenn og raunverulegir eigendur þeirra séu á listum yfir þvingunaraðgerðir.

Reynist aðili sæta þvingunaraðgerðum ber að frysta fjármuni og efnahagslegan auð viðkomandi.

Lesa nánar um alþjóðlegar þvingunaraðgerðir

4. Hvernig veit ég hvort viðskiptamaður eða raunverulegur eigandi sæti alþjóðlegum þvingunaraðgerðum?

Tilkynningarskyldir aðilar, samkvæmt l–u-lið 1. mgr. 2. gr. pþl., skulu kanna, fyrir stofnun viðskipta og með reglubundnum hætti á meðan samningssambandið varir, hvort viðskiptamenn þeirra og raunverulegir eigendur sæti alþjóðlegum þvingunaraðgerðum. Varðveita skal afrit af gögnum og upplýsingum sem staðfesta að skimun hafi farið fram og að lagt hafi verið mat á niðurstöðu skimunar í að lágmarki fimm ár frá því að samningssambandi lýkur eða einstök viðskipti hafa átt sér stað.

Sjá má lista yfir þvingunaraðgerðir á eftirfarandi vefsvæðum:

• EU Sanctions Map
• Listi Sameinuðu þjóðanna
• Listi Stjórnarráðs Íslands

Lesa nánar um alþjóðlegar þvingunaraðgerðir

5. Hvenær skal framkvæma aukna áreiðanleikakönnun?

Aukin áreiðanleikakönnun skal framkvæmd þegar:

1. stunduð eru viðskipti við aðila frá áhættusömu eða ósamvinnuþýðu ríki.
2. stunduð eru viðskipti við einstaklinga í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla.
3. áhættumat ríkislögreglustjóra eða eigin áhættumat gefur til kynna mikla áhættu.
4. þegar áhætta telst að öðru leyti meiri.

Í lögum nr. 140/2018 er fjallað um auknar áreiðanleikakannanir í 13.–17. gr. Í reglugerð nr. 745/2019 er einnig fjallað nánar um framkvæmd aukinnar áreiðanleikakönnunar.

Lesa nánar um áreiðanleikakönnun

Listi yfir áhættusöm og ósamvinnuþýð ríki.

Listi Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands yfir þau starfsheiti sem teljast til háttsettra opinberra starfa og valda því að sá aðili sem því gegnir, ásamt nánustu fjölskyldu þeirra og nánum samstarfsmönnum, teljast í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla.

Áhættumat ríkislögreglustjóra (Uppfært 2023)

6. Hvernig á að kanna hvort viðskiptamaður eða raunverulegur eigandi sé í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla?

Tilkynningarskyldir aðilar skulu hafa viðeigandi kerfi, ferla og aðferðir til að meta hvort innlendur eða erlendur viðskiptamaður eða raunverulegur eigandi sé í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla. Einnig skulu tilkynningarskyldir aðilar grípa til réttmætra ráðstafana til að staðreyna viðeigandi upplýsingar.

Tilkynningarskyldir aðilar geta notast við ýmsar aðferðir til þess að kanna hvort viðskiptamaður eða raunverulegur eigandi sé í áhættuhóp vegna stjórnmálalegra tengsla. Til dæmis eru til opnir gagnagrunnar þar sem leita má eftir aðilum, auk þess sem hægt er að kaupa aðgang að ýmsum kerfum sem bjóða upp á slíka þjónustu.

Algengast er að tilkynningarskyldir aðilar notast við tvíþætta aðferð til að framkvæma athugun, þ.e. bæði spyrja viðkomandi hvort hann sé í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla og athuga tengsl viðkomandi í þar til gerðum gagnagrunni eða með leit á netinu. Hafa ber í huga að ein og sér geta óstaðreynd svör aðila aldrei talist viðeigandi athugun á því hvort hann sé í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla.

Það er ávallt á ábyrgð tilkynningarskylds aðila að bera kennsl á þegar viðskiptamaður eða raunverulegur eigandi er í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla. Hver og einn tilkynningarskyldur aðili verður því að útfæra kerfi, ferla og aðferðir sem hentar rekstri viðkomandi, m.a. að teknu tilliti til umfang rekstrar, fjölda viðskiptavina og fjölda starfsfólks.

7. Hversu ítarlegt þarf áhættumat vegna peningaþvættis og fjármögnunar hryðjuverka að vera?

Áhættumat og ferlar sem tilkynningarskyldur aðili setur sér í samræmi við ákvæði pþl. skulu vera í samræmi við stærð, eðli og umfang á starfsemi tilkynningarskylds aðila og margbreytileika starfseminnar.

8. Eiga bókarar og/eða endurskoðendur að framkvæma áreiðanleikakönnun á þeim sem óska eftir framtalsaðstoð?

Áhættumat tilkynningaskylda aðilans skal meta hvaða áhætta hlýst af framtalsaðstoð og haga skal verklagi í samræmi við það, þó með hliðsjón af 8. gr. pþl.

9. Af hverju fékk ég/reksturinn minn rafræna spurningakönnun varðandi peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka?

Aðilar sem eru taldir stunda tilkynningarskylda starfsemi samkvæmt gildissviði pþl., þ.e. tilkynningarskyldir aðilar, fá árlega spurningakönnun frá ríkisskattstjóra.

Teljir þú reksturinn ekki falla undir gildissvið laganna kann að vera að breyta/uppfæra þurfi skráningu atvinnugreinaflokkunar (ÍSAT) eða virðisaukaskattsskráningu.

Frekari upplýsingar varðandi spurningakönnunina má nálgast hjá þjónustuveri Skattsins í síma 442-1000 eða á netfanginu pt@skatturinn.is.

10. Hverjir eru „aðrir sérfræðingar“ sem falla undir m-lið 1. mgr. 2. gr.?

Samkvæmt m-lið 1. mgr. 2. gr. pþl. falla lögmannsstofur, lögmenn og aðrir sérfræðingar undir peningaþvættislögin í eftirfarandi tilvikum:

1. þegar þeir sjá um eða koma fram fyrir hönd umbjóðanda síns í hvers kyns fjármála- eða fasteignaviðskiptum,
2. þegar þeir aðstoða við skipulagningu eða framkvæmd viðskipta fyrir umbjóðanda sinn hvað varðar kaup og sölu fasteigna eða fyrirtækja,
3. þegar þeir sjá um umsýslu peninga, verðbréfa eða annarra eigna umbjóðanda síns,
4. þegar þeir opna eða hafa umsjón með banka-, spari- eða verðbréfareikningum,
5. þegar þeir koma að öflun, skipulagningu eða umsjón með framlögum til að stofna, reka eða stýra fyrirtækjum,

6. þegar þeir aðstoða við stofnun, rekstur eða stjórnun fyrirtækja, fjárvörslusjóða eða annarra sambærilegra aðila.

Aðrir sérfræðingar gætu t.d. verið fjármálaráðgjafar, lögfræðingar eða viðskiptafræðingar. Ekki er þó gerð krafa um tiltekna menntun eða reynslu til að einstaklingur geti fallið undir gildissvið m-liðar 1. mgr. 2. gr. pþl. Það hefur því mesta þýðingu að viðkomandi hafi einhver konar þekkingu og/eða reynslu sem gerir honum kleift að sinna framangreindum verkefnum í atvinnuskyni.

11. Hvenær falla bifreiðaumboð/bifreiðasalar undir lögin?

Bifreiðaumboð og bifreiðasalar falla undir gildissvið laganna þegar átt er í viðskiptum með bifreiðar, hvort sem það er sala nýrra eða notaðra bifreiða eða í beinni sölu eða umboðssölu.

Sala annarra ökutækja en bifreiða eða tengdra vara, s.s. hjólhýsa, mótorhjóla, vinnuvéla eða varahluta sem og þjónusta bifreiðaverkstæðis fellur ekki undir gildissvið laganna.*

* Sé greitt með reiðufé að fjárhæð 10.000 evrum eða meira, hvort sem viðskiptin fara fram í einni greiðslu eða fleiri sem virðast tengjast hver annarri, falla viðskipti undir gildissvið laganna.

12. Falla viðskipti með listmuni undir lögin?

Samkvæmt p-lið 1. mgr. 2. gr. pþl. teljast listmunasalar eða listmunamiðlarar, þar á meðal listmunagallerí og uppboðshús, tilkynningarskyldir aðilar þegar um er að ræða viðskipti í einni greiðslu eða fleiri sem virðast tengjast hver annarri, að fjárhæð 10.000 evrum eða meira miðað við opinbert viðmiðunargengi eins og það er skráð hverju sinni. Ber framangreindum aðilum því að starfa í samræmi við ákvæði peningaþvættislaga, sjá nánar um tilkynningarskylda aðila.

Aðili samkvæmt p-lið 1. mgr. 2. gr. pþl. telst tilkynningarskyldur aðili í þeim tilvikum sem viðskipti, einstök eða fleiri sem virðast tengjast, ná tilgreindum fjárhæðarmörkum. Viðskipti sem ná ekki fjárhæðarmörkunum falla ekki undir gildissviðið.

Aðilar sem taldir eru upp í p-lið 1. mgr. 2. gr. pþl. skulu því, ef fjárhæðarmörkum er náð, útbúa áhættumat á rekstri sínum og búa yfir þekkingu á þeim reglum sem gilda samkvæmt peningaþvættislögum svo þeim sé unnt að bregðast við með réttum hætti. Er þar sérstaklega bent á skyldu til að framkvæma áreiðanleikakönnun á þeim viðskiptamanni sem á í viðskiptum yfir fjárhæðarmörkum.

13. Falla viðskipti með skartgripi og gull undir lögin?

Samkvæmt q-lið 1. mgr. 2. gr. pþl. verða skartgripa- og gullsalar tilkynningarskyldir aðilar þegar um er að ræða viðskipti í einni greiðslu eða fleiri sem virðast tengjast hver annarri, að fjárhæð 10.000 evrum eða meira miðað við opinbert viðmiðunargengi eins og það er skráð hverju sinni.

Frá árinu 2020 hafa skartgripa- og gullsalar talist tilkynningarskyldir aðilar þegar viðskipti ná tilgreindum fjárhæðarmörkum, óháð því hvort viðskipti eigi sér stað með greiðslu reiðufjár eða ekki.

Aðili samkvæmt q-lið 1. mgr. 2. gr. pþl., telst tilkynningarskyldur aðili í þeim tilvikum sem viðskipti, einstök eða fleiri, ná tilgreindum fjárhæðarmörkum. Viðskipti sem ná ekki fjárhæðarmörkunum falla ekki undir gildissviðið.

Skartgripa- og gullsalar skulu því, ef fjárhæðarmörkum er náð, framkvæma áreiðanleikakönnun á viðskiptamanni þar sem viðskipti ná fjárhæðarmörkum og uppfylla önnur skilyrði pþl. í þeim tilvikum.

14. Hvernig á að meta fjárhæðarmörk?

Samkvæmt o- (leigumiðlarar), p- (listmunasalar og listmunamiðlarar), q- (skartgripa- og gullsalar), s- (reiðufé) og u-liðum (ótollafgreidd geymslusvæði) 1. mgr. 2. gr. pþl. falla þessir aðilar undir gildissvið laganna í þeim tilvikum sem viðskipti fara fram í einni greiðslu eða fleiri sem virðast tengjast hver annarri, að fjárhæð 10.000 evrur eða meira.

Við mat á því hvort 10.000 evrum sé náð skal horfa til opinbers viðmiðunargengis eins og það er skráð hverju sinni og skiptir ekki máli í hvaða gjaldmiðli viðskipti fara fram. Fari viðskipti fram í íslenskum krónum skal umreikna verðmæti þeirra miðað við gengi þess dags sem viðskipti eiga sér stað. Ef um annan gjaldmiðil en evru er að ræða skal umreikna hann yfir í evrur miðað við gengi þess dags sem viðskipti eiga sér stað. Hafi gengi ekki verið skráð sama dag og viðskipti fara fram skal miða við nýjasta skráða opinbera viðmiðunargengi.

Nýjustu skráningu opinbers viðmiðunargengis má finna á heimasíðu Seðlabanka Íslands.

Til þess að geta metið hvort fjárhæðarmörkum sé náð í viðskiptum sem fara fram í fleiri greiðslum sem virðast tengjast hver annarri þurfa aðilar þurfa að haga starfsemi sinni og eftirlitskerfum með þeim hætti að unnt sé að greina margar lægri færslur sem tengjast sama aðila eða sömu viðskiptum.

Aðilar sem geta fallið undir gildissvið laganna vegna tengdra greiðslna þurfa því að vera meðvitaðir um þær grunnkröfur sem gerðar eru til tilkynningarskyldra aðila til að gera þeim kleift að koma auga á tilvik þar sem greiðslur "virðast tengjast hver annarri" að fjárhæð 10.000 evrum eða meira.

15. Hvenær á að tilkynna grunsamleg viðskipti?

Við tilkynningu grunsamlegra viðskipta skal miða við lægsta stig gruns. Með því er átt við að ekki þarf að liggja fyrir staðfesting eða sönnun þess að þeirra fjármuna sem notaðir eru í viðskiptunum hafi verið aflað með ólögmætum hætti. Lægsta stig gruns getur t.d. verið hugdetta eða tilfinning um að ekki sé allt með felldu í fari viðskiptavinar eða viðskipta hans.

Hafi tilkynningarskyldur aðili minnsta grun um að viðskiptamaður sé að stunda peningaþvætti, fjármögnun hryðjuverka, fjármögnun gereyðingarvopna eða að fjármunir sem notaðir eru í viðskiptum stafi af ólögmætum grunni, skal tilkynna það til skrifstofu fjármálagreininga lögreglu (SFL).

Nánar er fjallað um tilkynningarskyldu í sameiginlegum fræðslufyrirlestri Skattsins og SFL sem finna má hér">https://www.youtube.com/watch?v=4CfvpAh6dT8">hér.

Tilkynningarskyldir aðilar geta einnig ávallt haft samband við peningaþvættiseftirlit Skattsins á netfangið pt@skatturinn.is og óskað eftir frekari leiðbeiningum.

16. Hvernig hefur Skatturinn eftirlit með tilkynningarskyldum aðilum?

Peningaþvættiseftirlit ríkisskattstjóra hefur eftirlit með aðilum sem falla undir l–u-lið 1. mgr. 2. gr. pþl. Nánar má lesa hér um gildissvið laganna.

Eftirlitið felst í því að kanna hvort tilkynningarskyldir aðilar starfi í samræmi við skyldur sínar samkvæmt peningaþvættislögum og lögum um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða og frystingu fjármuna.

Ríkisskattstjóra er heimilt að afla gagna og upplýsinga, bæði skriflega sem og með því að framkvæma vettvangseftirlit á starfsstöð tilkynningarskylda aðilans svo oft sem þörf er talin á. Skylt er að láta embættinu í té allar upplýsingar og gögn sem þeir telja nauðsynleg í tengslum við eftirlit og athuganir mála. Skiptir ekki máli í því sambandi hvort upplýsingarnar varði þann aðila sem beiðninni er beint til eða annan aðila sem hann getur veitt upplýsingar um og varða athuganir og eftirlit samkvæmt pþl.

Lagaákvæði um þagnarskyldu takmarka ekki skyldu til þess að veita upplýsingar og aðgang að gögnum. Þetta gildir þó ekki um upplýsingar sem lögmaður öðlast við athugun á lagalegri stöðu skjólstæðings í tengslum við dómsmál, ef upplýsingarnar hafa bein tengsl við málið.

17. Hvaða afleiðingar eru af því að starfa ekki í samræmi við peningaþvættislög?

Ríkisskattstjóri getur beitt úrbótakröfu, dagsektum og stjórnvaldssekt í þeim tilvikum sem aðili starfar ekki í samræmi við ákvæði pþl. eða þfl.

Ríkisskattstjóri beitir úrbótakröfu þegar brot hafa átt sér stað sem ekki teljast, eins og atvikum er háttað, varða við stjórnvaldssekt.

Dagsektir geta numið frá 10.000 kr. til 1.000.000 kr. á dag. Við ákvörðun um fjárhæð dagsekta er heimilt að taka tillit til eðlis vanrækslu eða brots og fjárhagslegs styrkleika viðkomandi aðila. Ríkisskattstjóra er heimilt að beita dagsektum afhendi aðili ekki umbeðin gögn eða ef aðili sinnti ekki kröfum um úrbætur innan frests.

Stjórnvaldssektir sem lagðar eru á tilkynningarskylda aðila skv. i–u-lið 1. mgr. 2. gr. geta numið frá 500.000 kr. til 500.000.000 kr. Stjórnvaldssektir sem lagðar eru á starfsmenn þessara tilkynningarskyldu aðila geta numið frá 100.000 kr. til 125.000.000 kr.

Ríkisskattstjóra og aðila sem hefur gerst brotlegur við ákvæði pþl. eða þfl. getur verið heimilt að ljúka máli með sátt. Nánar má lesa um sáttir í reglum nr. 33/2025 um sáttagerðir samkvæmt lögum nr. 140/2018 og nr. 68/2023.

Ríkisskattstjóra er einnig heimilt að víkja stjórn tilkynningarskylds aðila frá í heild eða að hluta, sem og framkvæmdastjóra, hafi verið brotið með alvarlegum, ítrekuðum eða kerfisbundnum hætti gegn ákvæðum pþl., reglugerða eða reglna. Viðkomandi má þá ekki taka sæti í stjórn eða framkvæmdastjórn tilkynningarskylds aðila næstu fimm ár eftir brottvikningu.

18. Víkur trúnaðar- og þagnarskylda lögmanna fyrir tilkynningar- og upplýsingaskyldu samkvæmt peningaþvættislögum?

Samkvæmt a-lið 1. mgr. 21. gr. pþl. er tilkynningarskyldum aðilum skylt að tilkynna um grunsamleg viðskipti og fjármuni sem grunur leikur á að rekja megi til refsiverðrar háttsemi til skrifstofu fjármálagreininga lögreglu. Samkvæmt 2. mgr. 20. gr. er einstaklingum, lögaðilum, opinberum aðilum, fjárvörslusjóðum og sambærilegum aðilum skylt að láta skrifstofu fjármálagreininga lögreglu í té án tafar allar upplýsingar og gögn sem hún telur nauðsynleg í tengslum við greiningu og athuganir mála. Tekið er fram í ákvæðinu að lagaákvæði um þagnarskyldu takmarka ekki skyldu til þess að veita upplýsingar og aðgang að gögnum með þeirri undantekningu þó að þetta gildi ekki um upplýsingar sem lögmaður öðlast við athugun á lagalegri stöðu skjólstæðings í tengslum við dómsmál, þ.m.t. þegar hann veitir ráðgjöf um hvort höfða eigi mál eða komast hjá máli, eða upplýsingar sem hann öðlast fyrir, á meðan eða eftir lok dómsmáls ef upplýsingarnar hafa bein tengsl við málið.

Samkvæmt 3. mgr. 38. gr. pþl. er tilkynningarskyldum aðilum skylt að láta eftirlitsaðila í té upplýsingar sem taldar eru nauðsynlegar í tengslum við eftirlit og athuganir mála. Í ákvæðinu er tekið fram að lagaákvæði um þagnarskyldu takmarka ekki skyldu til þess að veita upplýsingar eða aðgang að gögnum. Á því er þó gerð undantekning í tilviki lögmanna. Í 4. málsl. 3. mgr. 38. gr. kemur fram að þetta gildi þó ekki um upplýsingar sem lögmaður öðlast við athugun á lagalegri stöðu skjólstæðings í tengslum við dómsmál, þ.m.t. þegar hann veitir ráðgjöf um hvort höfða eigi mál eða komast hjá máli, eða upplýsingar sem hann öðlast fyrir, á meðan eða eftir lok dómsmáls, ef upplýsingarnar hafa bein tengsl við málið.

Af framangreindu leiðir að peningaþvættislög ganga framar ákvæðum annarra laga sem kveða á um þagnarskyldu, þ.á m. 1. mgr. 22. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn, að undanskildum upplýsingum sem aflað hefur verið við athugun á lagalegri stöðu skjólstæðings í tengslum við dómsmál, þ.m.t. þegar hann veitir ráðgjöf um hvort höfða eigi mál eða komast hjá máli, eða upplýsingar sem hann öðlast fyrir, á meðan eða eftir lok dómsmáls, ef upplýsingarnar hafa bein tengsl við málið.

Ákvæði peningaþvættislaga eru í samræmi við 2. mgr. 34. gr. fjórðu peningaþvættistilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2015/849 frá 20. maí 2015.

Þar segir:

„Member States shall not apply the obligations laid down in Article 33(1) to notaries, other independent legal professionals, auditors, external accountants and tax advisors only to the strict extent that such exemption relates to information that they receive from, or obtain on, one of their clients, in the course of ascertaining the legal position of their client, or performing their task of defending or representing that client in, or concerning, judicial proceedings, including providing advice on instituting or avoiding such proceedings, whether such information is received or obtained before, during or after such proceedings.“